Historia Miasta Oświęcimia

Oświęcim. Widok z lotu ptaka.
Widoczny m.in. most na Sole, kościół parafialny, obok niego synagoga Lomdei Misznajot.

Synagoga na ulicy Berka Joselewicza. Zdjęcie przedwojenne.

Oświęcim. Wyburzanie budynku na rynku głównym. Zdjęcie z czasów okupacji.

KALENDARIUM

Data powstania Oświęcimia nie jest znana. Z zachowanych przekazów źródłowych wynika, że Oświęcim jako gród kasztelański wyrósł wraz z zamkiem w pierwszym okresie państwowości polskiej.

  • Około 1179 roku - książę krakowski Kazimierz Sprawiedliwy przekazał kasztelanię oświęcimską swemu bratankowi Mieszkowi Plątonogiemu, księciu opolskiemu i panu na Raciborzu. (Oderwanie tej kasztelanii od ziemi krakowskiej nie spowodowało istotnych zmian w statusie prawno-kościelnym tych terenów, gdyż aż do roku 1821 ziemia ta należała do diecezji krakowskiej).
  • Na przełomie XII i XIII w. - Oświęcim posiadał kościół parafialny (zapewne drewniany), zniszczony przez Tatarów.
  • 1241 rok - za rządów Mieszka 11, księcia opolskiego, ciągnące na Śląsk oddziały tatarskie grupy Baidara, splądrowały i spaliły gród oraz zniszczyły okoliczne tereny.
  • Około 1272 roku - z rąk kolejnego księcia opolskiego Władysława 1, Oświęcim otrzymał prawa miejskie na wzór dolnośląskiego Lwówka. (Prawo lwóweckie było jedną z polskich odmian prawa magdeburskiego). W tym też czasie został wydany przywilej na wójtostwo miasta Oświęcimia.
  • 1281-1282 - w wyniku podziału księstwa opolskiego, ziemia oświęcimska weszła w skład powstałego z tego podziału księstwa cieszyńskiego.
  • 1291 rok - Oświęcim otrzymał z rąk Mieszka, księcia cieszyńskiego i pana na Oświęcimiu, potwierdzenie posiadanych już praw miejskich rozszerzonych dodatkowo o nowy przywilej sądowniczy i gospodarczy.
  • 1315-1317 - z podziału księstwa cieszyńskiego powstało nowe - niezależne od Polski i Czech księstwo oświęcimskie ze stolicą w Oświęcimiu, którego samodzielnym władcą został książę Władysław.
  • 1325-1327 - istniejący w Oświęcimiu kościół parafialny potwierdzają akta watykańskie.
  • 1327 rok - książę oświęcimski Jan, zwany Scholastykiem, złożył hołd poddańczy Janowi Luksemburczykowi, królowi czeskiemu. Był to akt o doniosłej konsekwencji, który na przeszło sto lat uzależnił księstwo od wpływów Korony Czeskiej.
  • 1445 rok - nastąpił podział księstwa oświęcimskiego na księstwo: oświęcimskie, zatorskie i toszeckie. Władcą księstwa oświęcimskiego został książę Jan IV.
  • 1457 rok - na mocy układu zawartego w Gliwicach, książę oświęcimski Jan IV sprzedał swoje księstwo królowi polskiemu Kazimierzowi Jagiellończykowi.
  • Do połowy XV w. - na terenie księstwa oświęcimskiego byli jedynie Żydzi przejezdni. Pozwolenie na stałe osiedlenie się otrzymali oni dopiero po wykupieniu księstwa przez króla polskiego (1457 rok).
  • 1503 rok - pożar strawił dużą część miasta Oświęcimia i zabudowania zamkowe. Z pożaru zamku ocalała jedynie XIII-wieczna wieża ostatniej obrony i fundamenty budowli zamkowej. W połowie XVI w. miasto wzbogacone na handlu solą, wybudowało piętrowy ratusz oraz zakupiło wieś Pławy.
  • 1563 rok - w celu uregulowania napływu ludności żydowskiej do Oświęcimia, król Zygmunt August wydał dokument, w którym zabronił zwiększenia dotychczasowej liczby Żydów w mieście, a ponadto zakazał im nabywania i budowania domów w rynku.
  • 1564 rok - na sejmie warszawskim król Zygmunt August wydał przywilej inkorporacyjny uznający ziemię księstwa oświęcimskiego i księstwa zatorskiego (wykupionego w 1494 roku przez króla Jana Olbrachta) za część składową Korony Polskiej. Od chwili pełnej inkorporacji, księstwa te administracyjnie weszły w skład województwa krakowskiego jako powiat śląski, przy równoczesnym zachowaniu tytułów swoich księstw. Językiem urzędowym został język polski.
  • 1588 rok - zbudowana została pierwsza drewniana synagoga.
  • 1636 rok - król Władysław IV Waza nadał Żydom miasta Oświęcimia przywilej, w którym zapewnił im prawo zamieszkiwania, posiadania domów i posesji zarówno w mieście, jak i poza murami oraz prawo korzystania z synagogi i cmentarza.
  • 1655-1656 - wojska szwedzkie zdobyły 30 października 1655 roku miasto oraz zamek. Zostały wyparte w grudniu tegoż roku. W odwecie za grudniowy pogrom Szwedzi spalili w pierwszych dniach lutego 1656 roku miasto i zniszczyli zamek. Okres wojen szwedzkich zapoczątkował upadek gospodarczy Oświęcimia.
  • 1711 rok - groźny pożar zniszczył miasto, cały rynek i najbliższe przy nim ulice. Spaliła się również bożnica żydowska.
  • XVIII w. (druga połowa) - wielu Żydów z Wadowic i Żywca przeniosło się do Oświęcimia i założyło tutaj siedzibę obwodu wadowickiego.
  • 1772 rok - w wyniku rozbioru Polski, ziemia oświęcimsko-zatorska (w tym Oświęcim i Zator) znalazła się w granicach zaboru austriackiego, jako część tzw. Galicji.
  • 1793 rok - cesarz austriacki Franciszek II potwierdził wszystkie przywileje otrzymane przez Oświęcim od poprzednich władców, rozszerzając je o prawo do 12 jarmarków rocznie, a ponadto nadał miastu tytuł miasta municypalnego oraz nowy herb.
  • Na przełomie XVIII i XIX w. został założony (w obecnym miejscu) cmentarz żydowski (kirkut).
  • 1805 i 1813 rok - dwie groźne w skutkach powodzie nawiedziły Oświęcim.
  • 1818 rok - zaczęła działalność poczta konna w Oświęcimiu.
  • XIX w. (pierwsze lata) - po zamknięciu cmentarza wokół kościoła parafialnego i cmentarza św. Mikołaja, powstał nowy cmentarz rzymskokatolicki, istniejący do dziś.
  • XIX w. (druga połowa) - Oświęcim staje się ważnym węzłem kolejowym, gdyż zbiegają się w nim w nim w tym czasie trzy linie kolei żelaznej.
  • 1863 rok - miał miejsce groźny w skutkach pożar. Pastwa płomieni padło dwie trzecie miasta, w tym górna część wieży kościoła parafialnego (stopiły się nawet dzwony), budynek ratusza, dwie synagogi oraz szpital - przytułek ubogich.
  • 1866 rok - wojska pruskie przekroczyły pod Oświęcimiem granicę galicyjską. Pomiędzy oddziałami wojsk pruskich i austriackich rozegrała się bitwa.
  • 1872-1875 - trwała budowa nowego ratusza miejskiego w pierzei rynkowej.
  • 1874 rok - za przykładem Krakowa, utworzono w Oświęcimiu Ochotniczą Straż Pożarną jako Stowarzyszenie Straży Ochotniczej Ogniowej.
  • 1881 rok - kolejny duży pożar miasta.
  • XX w. - w pierwszych latach tego wieku wybudowano nową synagogę.
  • 1910 rok - powołano do życia c.k. starostwo oświęcimskie z siedzibą w Oświęcimiu.
  • 1915 rok - rozpoczęto pierwszy rok szkolny w nowo powstałym gimnazjum.
  • 1917 rok - na tzw. Łazach na Zasolu w pobliżu gościńca rządowego Oświęcim-Rajsko, powstała nowa osada barakowa określona jako Nowe Miasto lub Oświęcim III. Była tam m.in. Ekspozycja Krajowego Biura Pośrednictwa Pracy dla emigrantów sezonowych i stałych. W okresie międzywojennym część tej osady zamieszkiwali cieszyniacy, a w części były koszary Wojska Polskiego. W 1940 roku Niemcy utworzyli tu obóz koncentracyjny KL Auschwitz.
  • 1918 rok - Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie powołała dla powiatu oświęcimskiego Powiatowy Komitet Likwidacyjny z siedzibą w Oświęcimiu. Był to pierwszy zalążek oficjalnych, cywilnych władz na tym terenie, utworzony przez władze odradzającej się Polski.
  • 1919 rok - w składzie województwa krakowskiego, wśród 24 powiatów politycznych, znalazł się powiat oświęcimski (bez Kęt).
  • 1919 rok - w Oświęcimiu powstał Komitet Niesienia Pomocy Górnoślązakom.
  • 1920 rok - utworzono Powiatowy Komitet Plebiscytowy w Oświęcimiu.
  • 1924 rok - oddano do użytku nowy, żelbetowy most na rzece Sole, łączący prawo- i lewobrzeżną część miasta. Od 1989 roku nosi on nazwę most Piastowski.
  • 1926 rok - wśród witających, przybyłego do Oświęcimia nowego proboszcza, ks. Jana Skarbka, byli również przedstawiciele Gminy żydowskiej w Oświęcimiu na czele z rabinem, który zadeklarował zgodną współpracę z katolikami.
  • 1929- 1932 - Oświęcim był siedziba samorządowych władz powiatowych. Po likwidacji powiatu znalazł się ponownie w granicach powiatu bialskiego.
  • 1930 rok - wydano pierwszy numer "Głosu Ziemi Oświęcimskiej"
  • 1930 rok - ukazał się pierwszy numer dwutygodnika "Dziennika Urzędowego Powiatu Oświęcimskiego"
  • 1932 rok - z inicjatywy oświęcimskich harcerzy żydowskich, na boisku sportowym w Oświęcimiu odbył się zlot harcerzy żydowskich.
  • 1935 rok - w 5 rocznicę powstania Hufca Harcerzy w Oświęcimiu został poświęcony jego sztandar w nowo wybudowanym gmachu gimnazjum.
  • 1939 rok (wrzesień) - bitwa pod Rajskiem (około 5 km od Oświęcimia) - ostatni akord walk granicznych, prowadzonych w obronie śląska przez Armię Kraków.
  • 1939 rok (wrzesień) - wycofujące się z Oświęcimia i okolic Wojsko Polskie wysadziło w powietrze most na rzece Sole, łączący lewo- i prawobrzeżną część miasta.
  • 1939 rok - w ostatnich dniach września Niemcy podpalili synagogę (została rozebrana w 1941 roku).
  • 1939 rok - w październiku część ziem polskich została włączona w granice Rzeszy Niemieckiej. Między włączonymi terenami znalazł się m.in. powiat bialski, a w tym i Oświęcim. Z rady miejskiej Niemcy usunęli wszystkich radnych pochodzenia żydowskiego.
  • 1939 rok - w połowie listopada rada miejska przestała istnieć. Władzę w mieście przejęli całkowicie Niemcy, z niemieckim burmistrzem na czele.
  • 1940 rok - Himmler wydał rozkaz założenia w Oświęcimiu obozu koncentracyjnego.
  • 1940 rok - na terenie przyszłego KL Auschwitz prowadzone były prace porządkowe, z udziałem około 300 skierowanych tam przymusowo oświęcimskich Żydów.
  • 1940 rok (14 czerwca) - do założonego przez Niemców KL Auschwitz przywieziono pierwszy transport Polaków - więźniów politycznych. Zapoczątkowało to wielka tragedię ludzką, jaka miała się rozegrać na ziemi oświęcimskiej.
  • 1940-1944 - w okolicznych miejscowościach okupanci przeprowadzili wiele akcji przesiedleńczych. Wolne miejsca zajmowali osadnicy niemieccy i Volksdeutsche.
  • 1940-1944 - trwała przebudowa rynku i ulic w centrum miasta.
  • 1941 rok - przygotowując budowę IG Farben, wysiedlono wszystkich Żydów z Oświęcimia (część z nich przeniesiono do Chrzanowa, a część do Sosnowca)
  • 1941 (październik) - rozpoczęcie budowy pierwszego odcinka KL Birkenau.
  • 1941-1944 - budowa IG Farben (Werk Auschwitz) w Dworach koło Oświęcimia. Dała ona początek polskim zakładom Chemicznym "Oświęcim" (od 1997 roku firma Chemiczna Dwory S.A.).
  • 1942 - powstał KL Auschwitz III-Monowitz.
  • 1944 rok - czterokrotne naloty alianckiego lotnictwa: 20 sierpnia, 13 września oraz 18 i 26 grudnia.
  • 1945 rok (styczeń) - likwidacja obozu. W ostatniej fazie esesmani wysadzili w powietrze komory gazowe i krematoria znajdujące się w Birkenau oraz podpalili baraki, w których przechowywali mienie po zamordowanych. Ewakuacją objęto również będące w budowie zakłady chemiczne w Dworach koło Oświęcimia.
  • 1945 rok (19 stycznia) - wyprowadzenie z obozu ostatniego pieszego transportu ewakuacyjnego więźniów.
  • 1945 rok (27 stycznia) - wkroczenie wojsk radzieckich do Oświęcimia.
  • 1945 rok (styczeń) - do Oświęcimia przybyła ekipa przedstawicieli polskiego Głównego Urzędu Naftowego, która z ramienia władz polskich przejęła z dniem 1 lutego 1945 roku byłe zakłady IG Farben w Dworach koło Oświęcimia.
  • 1945 rok - ponowne przejęcie 31 sierpnia 1945 roku przez władze polskie terenu zakładów chemicznych, które od połowy lutego do 31 sierpnia zajęte były przez wojska radzieckie.
  • 1945 rok (luty) - władze polskie reaktywowały w ramach województwa krakowskiego powiat bialski w jego granicach sprzed września 1939 roku. W skład tego powiatu wszedł m.in. Oświęcim.
  • 1945 rok - do końca tego roku uruchomiono w Oświęcimiu cztery zakłady pracy.
  • 1947 rok - na terenie byłego obozu koncentracyjnego i obozu zagłady (Auschwitz-Birkenau) utworzono Państwowe Muzeum Oświęcim-Brzezinka.
  • 1948 rok - powołano do życia Miejską Bibliotekę Publiczną.
  • 1951 rok - utworzono powiat oświęcimski z siedzibą w Oświęcimiu. W skład powiatu weszły cztery miasta: Kęty, Oświęcim, Wilamowice i Zator oraz sześć gmin zbiorowych, z których każda składała się z kilku gromad.
  • 1959 rok - powstało Powiatowe Archiwum Państwowe w Oświęcimiu.
  • 1962 rok - ukazał się pierwszy numer dwutygodnika "Oświęcimski Chemik" 1962 rok - powstał Zakładowy Dom Kultury Zakładów Chemicznych "Oświęcim", przekształcony w 1996 roku w Oświęcimskie Centrum Kultury.
  • 1966 rok - został otwarty szpital powiatowy im. Jerzego Gromkowskiego.
  • 1967 rok - na terenie byłego obozu Birkenau został uroczyście odsłonięty Międzynarodowy Pomnik Ofiar Faszyzmu (określany jako Międzynarodowy Pomnik Ofiar Obozu Auschwitz).
  • 1975 rok - nowy podział administracyjny kraju zniósł powiaty jako jednostki administracyjne. W skład nowo powstałego województwa bielskiego wszedł m.in. dotychczasowy powiat oświęcimski, bez Brzeszcz i gminy Jawiszowice.
  • 1979 rok - w miejsce istniejącego od stycznia 1974 roku stanowiska Naczelnika Miasta zatwierdzono stanowisko Prezydenta Miasta Oświęcimia.
  • 1979 rok - papież-Polak, Jan Paweł 11 odprawił na terenach KL Auschwitz-Birkenau mszę św. Były obóz był jednym z etapów pielgrzymki papieża do Polski.
  • 1979 rok - UNESCO wpisało tereny byłego hitlerowskiego obozu koncentracyjnego i obozu zagłady w Oświęcimiu i Brzezince na listę Dziedzictwa Światowego.
  • 1985 rok - miasto Oświęcim udekorowane zostało Krzyżem Grunwaldu 11 klasy za pomoc udzielaną przez mieszkańców więźniom KL Auschwitz-Birkenau oraz za udział w ruchu oporu.
  • 1985 rok - 1 Festiwal Filmów Amatorskich pt. Kochać człowieka. Odbywa się on cyklicznie co dwa Iata do dnia dzisiejszego. W styczniu 1996 roku po raz pierwszy festiwal ten miał charakter międzynarodowy.
  • 1986 rok - w Oświęcimiu powstał z inicjatywy niemieckiej Akcji Znaków Pokuty i przy współpracy władz miasta Międzynarodowy Dom Spotkań Młodzieży.
  • 1988 rok - w Oświęcimiu oddano do eksploatacji żelbetowy most na rzece Sole, noszący od marca 1989 roku nazwę Jagielloński.
  • 1992 rok - ukazał się pierwszy numer dwutygodnika "Głos Ziemi Oświęcimskiej" 1992 rok (sierpień) - inauguracja działalności Centrum Dialogu i Modlitwy.
  • 1992- począwszy od tego roku w sierpniu w ramach Tygodnia Kultury Beskidzkiej odbywają się prezentacje światowych zespołów folklorystycznych.
  • 1992 rok - odsłonięto zmodernizowany pomnik Grobu Nieznanego żołnierza.
  • 1993 - rozpoczęła w Oświęcimiu działalność telewizja kablowa Dami z lokalnym programem miejskim.
  • 1993 - początek stałych kontaktów Oświęcimia z niemieckim miastem Kerpen w ramach programu miast bliźniaczych.
  • 1994 rok (maj) - powstały Zbiory Historyczno-Etnograficzne z siedzibą na zamku.
  • 1995 rok - w Oświęcimiu odbyło się światowe Forum Miast Pokoju pod nazwą Pokój dla przyszłości.
  • 1995 rok - Rada Miejska w Oświęcimiu ustanowiła dzień 3 września - Dniem Miasta Oświęcimia.
  • 1996 rok - Rada Ministrów przyjęła do realizacji Oświęcimski Strategiczny Program Rządowy.
  • 1998 rok - Sekretarz Generalny Narodów Zjednoczonych przyznał miastu Oświęcim tytuł Orędownika Pokoju (Messenger of Peace) za działalność na rzecz pokoju.
  • 1998 rok - uroczyste przekazanie Gminie Żydowskiej z Bielska-Białej synagogi Lomdei Misznajot przy placu ks. J. Skarbka 3, przy której wybudowane zostanie Edukacyjne Centrum Żydowskie.
  • 1999 rok - w ramach województwa małopolskiego, utworzono powiat oświęcimski z siedzibą władz powiatowych (starostwa) w Oświęcimiu.

Na podstawie opracowania Elżbiety Skalińskiej-Dindorf.

Elżbieta Skalińska-Dindorf - historyk, archiwista. Organizatorka Powiatowego Archiwum Państwowego w Oświęcimiu.

Więcej informacji o mieście, jego dniu dzisiejszym oraz historii można znaleźć na stronie Urzędu Miejskiego w Oświęcimiu pod adresem: www.um.oswiecim.pl

Zobacz również :

 

Historia KL Auschwitz | Muzeum | Zwiedzanie | Jak pomóc muzeum? | Publikacje | Aktualności | Odnośniki | Strona techniczna | Szukaj | Napisz do nas...